2 - و در حديثى از امام صادق - عليه السّلام - چنين آمده است : « اجل قطعى همان اجل محتوم است « 1 » كه در قضاى الهى گذشته و حتمى است و لكن اجل مسمى آن است كه در آن « بداء » راه دارد . و خداوند آن را جلو و يا عقب مىاندازد . آنچه را كه بخواهد و اما اجل محتوم نه در آن تقديمى هست و نه تاخيرى » « 2 » . 3 - در حديث ديگرى امام صادق - عليه السّلام - در مورد آيهء : قالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ . . . « 3 » فرمود نه آنكه چنين گفته باشند ، بلكه منظورشان آن بود كه خداوند از كار آفرينش عالم فراغت يافته و ديگر نه آن را زياد مىكند ، نه كم و خداوند آنان را تكذيب كرد و فرمود : غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَ لُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ . . . مگر نشنيدى كه خداوند فرمود : يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ « 4 » « 5 » . 4 - « ابن مسكان » مىگويد : به امام صادق - عليه السّلام - عرض كردم : همه چيز در پيش خدا ضبط و در كتابى مرقوم است ؟ فرمود : آرى . گفتم : بعد از همهء اينها باز چه امر و پديده‌اى مىتواند واقع شود ؟ فرمود : آنچه كه خداى بزرگ بخواهد « 6 » . در تفسير على بن ابراهيم از ابن مسكان از امام باقر و صادق و كاظم - صلوات اللّه عليهم - در تفسير آيهء : فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ « 7 » چنين آمده است : « خداوند تمامى امور و رخدادها را و تمام آنچه كه در طول يك سال واقع خواهد شد ، در شب قدر

--> ( 1 ) چنان كه قبلا نيز در بحث « بداء » تفصيل داديم ، قضا و قدر خداوندى دو گونه است : الف - قضا و قدر حتمى كه از علم مستأثر ذات اقدس ربوبى است و هرگز در آن تحول و تغييرى راه ندارد و قرآن كريم در جاى جاى خود بدان تصريح دارد و همان ام الكتاب است . ب - قضا و قدر غير حتمى كه تمام تحولات در آن را در قضا و قدر حتمى ، معين كرده و تمامى تغييرات در دعاها و امثال آن از اين باب است . ( 2 ) ر . ك : سيد هاشم بحرانى ، پيشين ، ج 2 ، ص 301 و ج 1 ، ص 517 . ( 3 ) مائده ، 64 . ( 4 ) رعد ، 39 . ( 5 ) ر . ك : سيد هاشم بحرانى ، همان ، ج 1 ، ص 486 . ( 6 ) ر . ك : محمد صادق نجمى ، پيشين ، صص 278 - 279 به گزارش از بحار ، باب بداء و نسخ ، ج 2 ، ص 133 ، چاپ كمپانى . ( 7 ) دخان ، 4 .